Wydaje nam się, że zaburzenia odżywiania typu anoreksja to w większości problem młodych ludzi, bo o tej grupie wiekowej najczęściej się mówi. Tymczasem gabinety specjalistów –w tym psychodietetyka i psychiatry, coraz częściej zapełniają kobiety dojrzałe, które w ciszy toczą walkę z własnym ciałem.
Jednym z najmniej zbadanych, a zarazem bolesnych oblicz tego problemu w wieku średnim jest zjawisko nazywane monoreksją lub późne objawy restrykcyjnych zaburzeń odżywiania. Dlaczego dotyka ono kobiet wchodzących w okres menopauzy? Przyjrzyjmy się temu z bliska z empatią, ale i oparciem w wiedzy naukowej.
Menopauza: Czas biologicznej transformacji
Menopauza nie jest nagłym incydentem, lecz złożonym, wieloletnim procesem biologicznym. Oficjalnie definiuje ją moment, w którym u kobiety mija dokładnie 12 miesięcy od ostatniej, spontanicznej miesiączki. Zazwyczaj dzieje się to między 45. a 55. rokiem życia.
To jednak tylko wierzchołek góry lodowej. Poprzedza ją perimenopauza – faza trwająca czasem kilka lat, w której jajniki stopniowo ograniczają swoją produkcję hormonów, wywołując w organizmie istne hormonalne trzęsienie ziemi.
Jakie zmiany zachodzą przy menopauzie?
Gdy poziom estrogenów i progesteronu zaczyna szybko spadać, ciało kobiety zmienia się w sposób fundamentalny. Badania z zakresu endokrynologii i fizjologii wskazują na kilka kluczowych procesów:
Przemiana materii zwalnia: Z wiekiem naturalnie obniża się zapotrzebowanie kaloryczne organizmu, a spadek estrogenów sprzyja zmianie dystrybucji tkanki tłuszczowej.
- Zmiana sylwetki: Tłuszcz przestaje odkładać się głównie na biodrach i udach (typ gynoidalny), a zaczyna gromadzić się w okolicach brzucha (typ androidalny). Pojawia się tzw. „oponka”, która dla wielu kobiet jest niezwykle trudna do zaakceptowania.
- Utrata masy mięśniowej i kostnej: Spada gęstość mineralna kości (wzrasta ryzyko osteoporozy), a tkanka mięśniowa ulega stopniowej redukcji na rzecz tkanki tłuszczowej.
W tym właśnie okresie prawidłowo skomponowana dieta i aktywność fizyczna mają ogromne znaczenie
. Niestety, zmiany w lustrze często wywołują panikę, a nie chęć spokojnego wsparcia organizmu.
Trudy pogodzenia się z czasem, który upływa
Żyjemy w kulturze, gdzie młodość gra pierwsze skrzypce, a starzenie się jest często stygmatyzowane. W okresie menopauzy wiele pacjentek doświadcza głębokiego kryzysu tożsamościowego. Z jednej strony mamy do czynienia z biologicznym starzeniem się, z drugiej ze zmianami w życiu społecznym i rodzinnym (tzw. syndrom opuszczonego gniazda, zmiana dynamiki w relacjach zawodowych).
Z perspektywy psychologicznej, utrata dawnego kształtu ciała bywa odbierana jako utrata kontroli nad własnym życiem. Kobieta patrzy w lustro i nie rozpoznaje siebie. Czas, który upływa, przynosi lęk przed niewidzialnością społeczną, utratą atrakcyjności i starością. Wtedy u części kobiet pojawia się złudna obrona: kontrola nad tym, co ląduje na talerzu. Skoro nie da się zatrzymać upływającego czasu, można przynajmniej w teorii mieć pod kontrolą masę ciała.
Zaburzenia anorektyczne w menopauzie (Monoreksja)
Choć zaburzenia odżywiania kojarzą się z młodością, literatura psychiatryczna wyróżnia tzw. anoreksję późnego wieku - monoreksję, która może rozwinąć się po raz pierwszy w życiu w okresie okołomenopauzalnym lub stanowić nawrót dawnych, uśpionych problemów.
W tym specyficznym kontekście dietetyk i psychoterapeuta spotykają się z pacjentkami, u których restrykcje żywieniowe stają się mechanizmem radzenia sobie z lękiem przed zmianą.
- Mechanizm działania: Kobieta drastycznie ogranicza podaż kalorii, eliminuje całe grupy produktów (np. tłuszcze, węglowodany), wierząc, że w ten sposób „oszuka” menopauzalny przyrost masy ciała.
- Pułapka kontroli: Zmniejszająca się waga daje poczucie złudnego sukcesu i władzy nad ciałem, które w okresie przekwitania wydaje się wymykać spod kontroli.
- Konsekwencje dla zdrowia : Ograniczanie jedzenia w wieku dojrzałym jest szczególnie niebezpieczne. Nakłada się ono na naturalną utratę mas kostnej, co dramatycznie przyspiesza rozwój osteoporozy i grozi groźnymi złamaniami. Prowadzi też do wyniszczenia układu krążenia, zaburzeń elektrolitowych i pogłębienia stanów depresyjnych.
Historia z gabinetu – kiedy lęk przed zmianą sylwetki wraca po latach
Chciałabym przytoczyć historię jednej z pacjentek naszego gabinetu. Pani Grażyna zgłosiła się do mnie z powodu niepokojącego ją przyrostu masy ciała, szczególnie w okolicy brzucha, związanej ze zmianami zachodzącymi w okresie menopauzy. Nie była to duża nadwaga. Jednak dodatkowe 4 kilogramy powodowały u pacjentki ogromny dyskomfort i sprawiały, że coraz gorzej czuła się we własnym ciele. Rozpoczęłyśmy współpracę, jednak już podczas kolejnej wizyty kontrolnej, po miesiącu, moją uwagę zwróciło tempo zmian. Pacjentka odnotowała kolejne 3 kilogramy spadku masy ciała. Uznałam, że tak szybki spadek wymaga dokładniejszego przyjrzenia się sytuacji, zamiast traktowania go jako sukcesu dietetycznego.
Zaczęłyśmy analizować możliwe przyczyny zdrowotne. Wzięłyśmy pod uwagę między innymi zaburzenia pracy tarczycy, zmiany hormonalne, problemy ze strony układu pokarmowego oraz ewentualne stany zapalne. Diagnostyka nie wykazała jednak przyczyny, która tłumaczyłaby obserwowane zmiany.
Podczas dalszych rozmów wróciłyśmy do pytania, czy pacjentka miała w przeszłości trudności związane z jedzeniem, nadmierną kontrolą sylwetki lub lękiem przed przyrostem masy ciała.
Dopiero wtedy pani Grażyna zaczęła łączyć pewne fakty. Przypomniała sobie wcześniejszy okres życia, w którym jej myślenie o sylwetce stawało się bardzo obsesyjne. Sama początkowo nie dostrzegała związku między tamtymi doświadczeniami a obecną sytuacją. Okazało się, że w obawie przed kolejnymi zmianami sylwetki, tym razem związanymi z menopauzą, zaczęła stopniowo wracać do restrykcyjnych zachowań. Bała się dodawać tłuszcze do posiłków, skrajnie ograniczyła węglowodany, a kontrolowanie jedzenia stało się dla niej sposobem na odzyskanie poczucia bezpieczeństwa. To właśnie te zachowania w dużej mierze tłumaczyły gwałtowny spadek masy ciała.
W pracy z pacjentką skupiłyśmy się nie tylko na sposobie odżywiania, ale przede wszystkim na mechanizmach psychologicznych stojących za restrykcjami. Wykorzystałam techniki psychodietetyczne, pracowałyśmy nad zniekształceniami poznawczymi, oddzielaniem faktów od przekonań oraz rozpoznawaniem myśli napędzających lęk przed jedzeniem.
Stopniowo podejmowałyśmy również pracę nad zmniejszaniem lęku związanego z włączaniem do jadłospisu tłuszczów i węglowodanów. Punktem odniesienia przestała być wyłącznie liczba na wadze, a stały się nim potrzeby organizmu, wartość odżywcza posiłków i troska o zdrowie.
Ta historia pokazuje, jak łatwo przeoczyć moment, w którym chęć zadbania o sylwetkę zaczyna przeradzać się w nadmierną kontrolę i restrykcje. Pokazuje też, że trudności w relacji z jedzeniem mogą powracać po wielu latach, szczególnie w okresach dużych zmian fizjologicznych i emocjonalnych. Historia pani Grażyny jest przykładem tego, że zaburzenia odżywiania nie zawsze mają swój początek w okresie dojrzewania. Mogą ujawnić się ponownie w dorosłości, również w okresie okołomenopauzalnym, kiedy zmienia się ciało, gospodarka hormonalna i sposób postrzegania własnej atrakcyjności.
Podsumowanie
Monoreksja i restrykcyjne zaburzenia odżywiania u kobiet dojrzałych to cichy kryzys, o którym wciąż mówi się za mało. Menopauza to czas, w którym ciało nie potrzebuje karania głodem i surowych restrykcji, lecz wyjątkowej troski, zrozumienia i czułości.
Jeśli zauważasz, że kontrola jedzenia stała się Twoim głównym sposobem na radzenie sobie ze stresem i lękiem przed starzejącym się ciałem, nie musisz przechodzić przez to sama. Czekamy w naszych gabinetach by pomóc zrozumieć własne ciało, nauczyć Cię zdrowych nawyków i dobrej relacji z jedzeniem i samą sobą.